STRONA GŁÓWNA

Słowniczek

Aron ha-kodesz

Aron ha-kodesz to w języku hebrajskim święta szafa; miejsce, w którym przechowywane są zwoje Tory. Aron ha-kodesz znajduje się na wschodniej ścianie synagogi, czyli skierowany jest ku Jerozolimie.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Aron ha-kodesz jest zazwyczaj przesłonięty ozdobną tkaniną, często aksamitną, zwaną parochetem. Symbolizuje on zasłonę, która w Świątyni Jerozolimskiej zasłaniała Miejsce Najświętsze. W pobliżu aron ha-kodesza płonie ner tamid (czyli z języka hebrajskiego wieczne światło). Ner tamid symbolizuje wszechmoc oraz wieczność Boga. Ma także przypominać menorę ze Świątyni Jerozolimskiej.

Besamimka

Besamimka to nieduży pojemnik, w którym umieszcza się wonności (po hebrajsku: besamim), czyli pachnące korzenne przyprawy i zioła. Besamim (często są to goździki, cynamon, liście laurowe) używa się podczas hawdali, czyli ceremonii pożegnania Szabatu.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Zakończenie Szabatu świętuje się następnego dnia po jego rozpoczęciu, kiedy na niebie pokażą się trzy gwiazdy. Po zapadnięciu zmroku odbywa się ceremonia, która oddziela dzień świąteczny od powszedniego. Błogosławi się wtedy wino, wonności i światło świecy (używa się specjalnie splecionej świecy z przynajmniej dwoma knotami).

Biblia Hebrajska

Biblia Hebrajska, zwana Tanachem, to zbiór tekstów, które stanowią fundament judaizmu. Tanach to skrót od hebrajskich nazw trzech części na które podzielona jest Biblia: Tory, Proroków i Pism.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Biblia od czasów starożytnych stanowiła nie tylko fundament moralny i prawny dla funkcjonowania ludu Izraela, opisywała również pierwsze stulecia historii Żydów. Według tradycji, autorem najważniejszej części Biblii Hebrajskiej (Tory), był Mojżesz, innych jej części prorocy bądź królowie – Salomonowi i Dawid.

Bima

Bima, podwyższenie z pulpitem, z którego w synagodze odczytuje się Pismo Święte, prowadzi modlitwy i wygłasza kazania.

Cmentarz żydowski

Teren cmentarza uważa się za miejsce święte, nienaruszalne, aż do dnia Sądu Ostatecznego. Jest to również miejsce nieczyste, dlatego po jego opuszczeniu należy dokonać obmycia, najczęściej rąk. Na cmentarzu żydowskim najczęściej stawia się macewy, czyli nagrobki, najczęściej prostokątne, kamienne płyty.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

W języku hebrajskim cmentarz nazywa się bejt chajim (dom życia), bejt kwarot (dom grobów), bejt olam (dom życia wiecznego), w jidysz to hajlike ort (święte miejsce). Cmentarz żydowski powinien być ogrodzony i oddalony od domów co najmniej 25 metrów.

Macewy znajdujące się na cmentarzu żydowskim są czasem opatrzone rozmaitymi symbolami. Ich znaczenie jest bardzo różnorodne i dokładnie określone. Na przykład lew symbolizuje plemię Judy, a następnie Izraela; korona sugeruje, że pochowano mądrego i szanowanego człowieka; świece oznaczają grób kobiety.

Ha-Szem

Ha-Szem oznacza po hebrajsku „to imię”. Jest jednym z określeń, których używa się w miejscu imienia Boga, którego nie należy wymawiać.

Hawdala

Hawdala to ceremonia pożegnania Szabatu. Jego zakończenie świętuje się następnego dnia, kiedy na niebie pokażą się trzy gwiazdy.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Podczas hawdali błogosławi się wino i światło świecy (używa się specjalnej świecy z co najmniej dwoma knotami), wącha się wonności przechowywanych w specjalnych pojemnikach – besamimkach).

Izrael / Ziemia Izraela

Izrael to państwo utworzone w 1948 roku na terenie starożytnego państwa żydowskiego. Dziś mieszka tam około 5,5 miliona Żydów. Pozostałe 9 milionów Żydów żyje w diasporze, czyli są rozproszeni w bardzo wielu państwach, na wszystkich kontynentach.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Izrael jest szczególnym miejscem dla Żydów. Tereny te nazywa się Ziemią Izraela (z języka hebrajskiego Erec Izrael). Tam bowiem w starożytności powstała i rozwijała się żydowska cywilizacja, według judaizmu z polecenia Boga. Żydzi zostali wygnani stamtąd około 2 tysiące lat temu. Tam miały miejsce historie opisane w Biblii.

Języki żydowskie

Żydzi są wspólnotą wielojęzyczną. Obecnie mówią wieloma językami (mieszkają niemal we wszystkich państwach świata). Przez wiele tysięcy lat posługiwali się różnymi językami – hebrajskim, aramejskim, a nieco później, od średniowiecza: jidysz i ladino.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Język hebrajski

Jest najstarszym, klasycznym językiem żydowskim. Zapisano w nim Biblię, w tym Torę (czyli również Dziesięć Przykazań). Jest językiem modlitw i liturgii, uznawanym za najważniejszy język żydowski. Dziś jego uwspółcześnioną wersją mówią mieszkańcy Izraela. Tekst w języku hebrajskim wiedzie od prawej do lewej.

Język jidysz

Przez wiele wieków Żydzi w Europie Środkowej i Wschodniej, oraz od XIX wieku w obu Amerykach posługiwali się także językiem jidysz, utworzonym pod wpływem następujących języków: niemieckiego (ok. 75%), hebrajskiego (ok. 15%) oraz języków słowiańskich. Jidysz powstał w średniowieczu, zapisywany jest alfabetem hebrajskim od prawej do lewej strony.

Język aramejski

Język powszechny w starożytności na Bliskim Wschodzie. Zapisano w nim kilka fragmentów Biblii. Jest także nadal ważny w tekstach religijnych i modlitwach.

Język ladino

Posługiwali się nim Żydzi sefardyjscy, czyli Ci, którzy zamieszkiwali państwa położone nad Morzem Śródziemnym. Podobnie jak inne języki żydowskie zapisywany jest alfabetem hebrajskim, a jego bazą są odmiany języka hiszpańskiego.

Judaizm

Judaizm to religia Żydów, jest najstarszą na świecie religią monoteistyczną, czyli taką, która opiera się na wierze w jednego Boga. Zasady judaizmu opisane są w Biblii Hebrajskiej, czyli księdze, którą chrześcijanie nazywają Starym Testamentem. Jej najważniejszą i najświętszą częścią jest Tora, zwana również Pięcioksięgiem Mojżesza.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Mojżesz to najważniejszy prorok Izraela, dlatego judaizm nazywany jest też czasem religią mojżeszową. Mojżesz wyprowadził Żydów z niewoli egipskiej, a na górze Synaj otrzymał od Boga tablice z dekalogiem, czyli dziesięciorgiem przykazań. Judaizm jest najmniej liczną spośród religii monoteistycznych. Istnieje kilka odłamów judaizmu.

Kalendarz żydowski

Lata w kalendarzu żydowskim liczone są według rachuby biblijnej, począwszy od stworzenia pierwszych ludzi (Adma i Ewy). Rok żydowski liczy 354 i 1/3 dnia. Jest oparty na cyklu księżycowym, to znaczy upływ miesięcy wyznaczany jest fazami księżyca. Miesiące nie trwają nigdy dłużej 30 dni. Lata liczone są natomiast wg rachuby słonecznej, dlatego siedmiokrotnie w ciągu 19 lat dodawany jest miesiąc przestępny. Najważniejsze święta kalendarza żydowskiego to Rosz ha-Szana, Jom Kipur, Pesach, Szawuot i Sukot. Miesiące w kalendarzu żydowskim:

tiszri (przypada we wrześniu-październiku)
cheszwan (październik-listopad) 29-30 dni
kislew (listopad-grudzień) 30 lub 29 dni
tewet (grudzień-styczeń) 29 dni
szwat (styczeń-luty) 30 dni
adar (luy-marzec) 30 dni
adar II (dodawany w roku przestępnym – marzec-kwiecień) 29 dni
nissan (marzec-kwiecień) 30 dni
ijar (kwiecień-maj) 29 dni
tamuz (czerwiec-lipiec) 29 dni
aw (lipiec-sierpień) 30 dni
elul (sierpień-wrzesień) 30 dni

Kielich kiduszowy

Kidusz to po hebrajsku „uświęcenie”. Kielich kiduszowy to naczynie, którego używa się podczas ceremonii rozpoczynającej Szabat i inne święta żydowskie. Do błogosławieństwa używa się wina lub soku z winogron.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Mimo, że jakiekolwiek naczynie służyć może do odmawiania kiduszu, to najczęściej w każdej rodzinie przeznacza się do tego celu specjalny kielich, który nierzadko przekazywany jest kolejnym pokoleniom.

Kipa

Kipa inaczej nazywana jarmułką jest nakryciem głowy noszonym przez Żydów. Jest to również wyraz żydowskiej tożsamości. W judaizmie zaleca się nakrycie głowy podczas modlitwy, studiowania Tory, wizyty w synagodze czy na cmentarzu, jarmułkę można jednak nosić przez cały czas i często się tak czyni.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Po hebrajsku „kipa” to kopuła, i kipa ma taki właśnie kształt. Kipy miewają różne kolory i wzory. W czasach starożytnych nakrycie głowy było oznaką szacunku i służby, kipa oznaczała służbę Bogu.

Koszerność

To zbiór zasad, które są napisane w Torze i rozwinięte w religijnym prawie żydowskim. Słowo to odnosi się do pokarmów, które można spożywać i sposobu ich przyrządzania, ale również obiektów i działań należących do innych dziedzin życia. „Koszerny” oznacza zdatny do użytku z religijnego punktu widzenia.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Pierwsze zasady koszerności zapisano w Torze. Koszerne są ryby, które mają łuski i płetwy oraz zwierzęta parzystokopytne, które przeżuwają. Ważne jest rozdzielenie pokarmów przygotowanych z mleka i mięsa. Owoce określane są jako parwe (czyli „neutralne”) i można je łączyć z mlekiem i mięsem. Produkty koszerne, które są dostępne w sklepach pozostają pod nadzorem rabinów, którzy wydają specjalne certyfikaty do oznaczenia produktów.

Machzor

Machzor – modlitewnik żydowski używany podczas świąt żydowskich.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Machzor to po hebrajsku „cykl”.

Menora

Menora to po hebrajsku „lampa”. Jest jednym z najważniejszych i najpopularniejszych symboli żydowskich; dziś – godło państwa Izrael. Menora to siedmioramienny świecznik używany w judaizmie w czasach starożytnych.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Symbol menory często zdobi synagogi, pojawia się na nagrobkach, mozaikach czy monetach. W Świątyni Jerozolimskiej była to lampa oliwna, która płonęła noc i dzień na znak nieprzerwanej łączności z Bogiem. Według Biblii wykonana była z litej bryły złota.

Mezuza

Mezuza to inaczej klaf – zwitek pergaminu z wybranym fragmentem Tory, który zawieszany jest w niewielkim pojemniku (zwanym bajt, co w języku hebrajskim oznacza „dom”) przymocowanym do framugi drzwi w żydowskich domach. Zawieszenie mezuzy wynika z nakazu Tory.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Tekst zapisywany jest ręcznie, po hebrajsku, przez sofera (czyli pisarza). Pudełeczko, w którym umieszcza się pergamin wykonywane jest z różnych materiałów (najczęściej drewna lub metalu). Zawieszenie mezuzy powierza dom boskiej opiece. Przypomina o konieczności wypełniania boskich przykazań.

Rosz ha-Szana

Rosz ha-Szana – święto nowego roku żydowskiego, obchodzone wg kalendarza żydowskiego w dniach 1 i 2 tiszri. Upamiętnia stworzenie świata. Nazywane jest świętem trąbek, bo Żydom towarzyszy wtedy dźwięk szofaru, rogu baraniego wzywającego do duchowej przemiany.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Ze świętem tym wiąże się wiele obrzędów w synagodze. W domach podaje się potrawy, wyrażające życzenie słodkiego, dostatniego i dobrego roku: jabłka i miód, powszechne są również ryba, granat, dynia, marchewka. Święto Rosz ha-Szana spędza się głównie w synagodze. Fragmenty Tory odczytywane w Nowy Rok przypominają o narodzinach Izaaka i ofierze Abrahama.

Świece szabatowe

Świece szabatowe zapala się 18 minut przed zachodem słońca w piątek wieczór. Zapala się przynajmniej dwie świece, które mają przypominać o dwóch nakazach: „pamiętaj” i „przestrzegaj” dzień szabatu.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Błogosławieństwo nad świecami odmawia najczęściej kobieta. Powinno zapalić się co najmniej dwie świece, może być ich jednak więcej. Należy ustawić je w pomieszczeniu, w którym spożywa się posiłki.

Synagoga

Synagoga to miejsce modlitwy Żydów. Synagogi to jednak nie tyko przestrzeń kultu i nauczania religijnego, odbywają się w nich również spotkania, wydarzenia kulturalne i edukacyjne. Słowo synagoga pochodzi z języka greckiego i oznacza „zgromadzenie”, po hebrajsku to bejt kneset czyli dom zgromadzenia. Po polsku używa się określenia „bóżnica”.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Wnętrze synagogi zawiera pewne stałe elementy, m. in.: bimę (podwyższenie z którego czyta się Biblię Hebrajską), aron ha-kodesz (z języka hebrajskiego świętą szafę), w której przechowuje się zwoje Tory. Zgodnie z zaleceniem Talmudu (czyli komentarza, uzupełnienia do Biblii Hebrajskiej) synagogi powinny być orientowane na wschód i górować nad innymi budynkami. W synagogach ortodoksyjnych mężczyźni siedzą osobno, kobiety osobno.

Szabat

Szabat to radosne, najważniejsze żydowskie święto, przypominające o stworzeniu świata i wyjściu Żydów z Egiptu. Jest też świętem najczęściej celebrowanym: Żydzi obchodzą je każdego siódmego dnia tygodnia – od piątkowego wieczoru do zmierzchu w sobotę. W piątek, 18 minut przed zachodem słońca, kobieta zapala świece szabatowe, dłońmi zgarnia światło, zamyka oczy, po czym odmawia błogosławieństwo. Szabat to czas odpoczynku – odejścia od spraw, pracy i czynności dni powszednich, a jednocześnie chwila, w której obowiązują obrzędy i czynności czasu uświęconego. Zakończenie Szabatu świętuje się w sobotę o zmierzchu. Po zapadnięciu zmroku odbywa się ceremonia, która nazywa się hawdalą.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Nakaz świętowania szabatu zawarty został w czwartym przykazaniu dekalogu. Według Tory nie należy w tym dniu m.in. rozpalać ognia, handlować, podróżować i nosić ciężarów. Talmud (komentarz do Tory) rozszerzył listę do 39 kategorii czynności całkowicie zakazanych. Szabat rozpoczyna się od przygotowania do święta: posiłków, odświętnego stroju i wysprzątania mieszkania. Do ceremonii szykuje się chałki i koszerne wino. Podczas szabatu spożywa się 3 uroczyste posiłki.

Tablice Dekalogu

Tablice Dekalogu nazywane są też Tablicami Przymierza, które Mojżesz otrzymał od Boga na górze Synaj. Wyryto na nich 10 przykazań. Zostały złożone w Arce Przymierza, która znajdowała się w Świątyni Jerozolimskiej.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Przykazania stanowią podstawę moralności nie tylko dla wyznawców judaizmu, a później – chrześcijan, stanowiły również temat wielu traktatów filozoficznych. Według żydowskiej tradycji religijnej przykazań (po hebrajsku przykazanie to micwa) jest 613. Z punktu widzenia religii, wszystkie są tak samo ważne.

Tora

Tora (po hebrajsku „nauczanie, nauka”) to, najszerzej, całość nauczania judaizmu. Tora to również najważniejsza i najświętsza część Biblii, zwana też Pięcioksięgiem Mojżesza (bo składa się z pięciu ksiąg a jej autorstwo przypisuje się Mojżeszowi). Tradycja żydowska przypisuje spisanie Tory samemu Mojżeszowi.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Zwój Tory (po hebrajsku Sefer Tora) jest najświętszym obiektem judaizmu. Sefer Tora, której używa się w synagodze, spisana jest ręcznie na pergaminie i nawinięta na specjalne rolki – w postaci rodałów. Przechowywana jest w aron ha-kodeszu, czyli świętej szafie.

Zwój Tory

Zwój Tory to Pięcioksiąg Mojżesza spisany na pergaminie, nawinięty na drewniane wałki i przechowywany w synagodze w aron ha-kodeszu, czyli „świętej szafie”. Zwój Tory jest najświętszym obiektem judaizmu.

Chcesz wiedzieć więcej? Kliknij.

Z powodu szacunku, jakim Żydzi darzą Torę, jej zniszczone zwoje chowane są najczęściej na cmentarzu. Torę spisuje ręcznie kaligraf zwany soferem. Często używa do tego celu indyczego pióra.